Don bir gecede
kayısınıkirazınıbağınıfideniçiçeğini vurur.

Don zararı bitkinin en genç ve su oranı en yüksek dokularında başlar. İlk sabah saatlerinde yapraklarda ve taze sürgün uçlarında sulanma (su toplamış gibi şeffaflaşma), turgor kaybıyla boynunu bükme ve pörsüme görülür. Güneşin doğup dokuların çözülmesiyle birlikte bu bölgeler birkaç saat içinde önce koyu zeytin yeşiline, ardından kahverengi ve siyaha dönerek kurur.

Dışarıdan sağlam ve beyaz görünen bir çiçek aslında donmuş olabilir. Kesin teşhis için don gecesinden 24 saat sonra tomurcuğu veya çiçeği bıçakla yukarıdan aşağıya ikiye kesin: Ortadaki dişi organ (pistil / yumurtalık) parlak açık yeşil ise çiçek canlıdır; eğer kahverengi veya siyaha dönmüşse çiçek donmuştur ve meyveye dönüşmeyecektir.

Sıcaklık +5 °C'nin altına indiğinde hücre zarı esnekliğini kaybedip katılaşır; 0 °C'nin altında ise hücreler arasında oluşan buz kristalleri hücreyi büzüştürür. Sabah güneşle birlikte buz hızla eridiğinde sertleşmiş hücre zarı çatlar ve hücre özsuyu dışarı sızar. Yaprağın tıpkı sıcak suya batırılmış (haşlanmış) gibi koyulaşıp gevşemesinin sebebi bu zar yırtılmasıdır.

Çiçeklenme sonrasındaki küçük meyve döneminde yaşanan hafif donlar meyveyi tamamen öldürmeyebilir ancak meyve kabuğundaki üst hücre tabakasını çatlatır. Meyve büyüdükçe bu çatlak doku mantarlaşır ve elma, armut, erik veya kayısı üzerinde kemer şeklinde pürüzlü kahverengi bir "don halkası" (russeting), büzüşme veya çekirdek evi kararması oluşturur.

Sapa kalkma ve başaklanma döneminde soğuk vuran tahıllarda; bayrak yaprağında burgu şeklinde kıvrılma, yaprak uçlarında sararma, sapın alt boğumlarında kahverengi halka ve yumuşama görülür. Başak kılıf içindeyken don vurursa başak çıktığında kılçıklar kıvrık kalır, başak uçları beyazlaşır (sağır başak) ve tane bağlamaz.

Domates, biber ve patlıcan gibi yazlık fidelerde don öncesi üşüme (+1 ile +5 °C arası) yaprak damar aralarında morarma ve grimsi-beyaz güneş yanığı lekeleri yapar; 0 °C altında ise fide gövdesi cam gibi şeffaflaşıp devrilir. Bağda ise yeni uyanan taze yeşil gözler ve sürgün uçları bir gecede siyaha dönerek parmakla dokunulduğunda dağılır.

Don gecesinin sabahında güneş açtığında yapraklar ve çiçekler hızla su ister; ancak soğuk topraktaki kökler bu suyu yukarı pompalayamaz. Susuz ve enerjisiz kalan dokularda serbest oksijen radikalleri (ROS) birikir ve bitki yoğun miktarda stres etileni (yaşlanma ve dökülme hormonu) salgılar. Bu hormon, gece buzlanmadan kurtulan sağlam çiçeklerin bile sap kısmından kopup dökülmesine yol açar.

Bitki dokularının sıcaklığının 0 °C'nin altına düşerek hücreler arası suyun buz kristallerine dönüşmesine zirai don denir. Havadaki nemin yeterli olduğu açık gecelerde yaprak üzerinde beyaz buz kristalleri oluşursa buna kırağı (beyaz don); havadaki nemin çok düşük olduğu kuru ve rüzgârlı gecelerde hiç kırağı oluşmadan bitki dokularının doğrudan donarak kararmasına ise kara don denir. Kara don çok daha yıkıcıdır.

Meteoroloji ölçümleri yerden 2 metre yükseklikteki kapalı siper içinde yapılır. Oysa bulutsuz ve rüzgârsız gecelerde (ışıma donu) toprak ve bitki yüzeyleri ısılarını hızla gökyüzüne kaybeder; ayrıca ıslak çiçeklerden su buharlaşırken (buharlaşma donu) dokudan ısı çeker. Bu nedenle hava termometrede +2 °C görünürken daldaki çiçek −1,5 °C'ye inip donabilir.

Işıma donu: Açık, bulutsuz ve rüzgârsız gecelerde soğuk havanın çukur ve taban arazilerde çökmesiyle oluşur; Türkiye'deki ilkbahar donlarının çoğu bu tiptedir.
Taşınım donu: Kuzeyden saatte 15 km'yi aşan rüzgârla gelen büyük soğuk hava kütlesidir; sıcaklığı hızla −5 °C altına düşürür ve rüzgâr pervaneleri bu donda çalışmaz.
Buharlaşma donu: Yağmur veya sisten sonra esen kuru rüzgârın ıslak çiçekleri hızla soğutmasıyla meydana gelir.

Saf su, içinde buz kristalini başlatacak bir çekirdek yoksa çok düşük derecelere kadar sıvı kalabilir. Ancak yaprak ve çiçek yüzeyinde doğal olarak bulunan bazı bakteriler (Pseudomonas syringae vb.), ürettikleri özel bir proteinle buz kristalinin kalıbını taklit eder ve henüz −1,5 °C'de buzlanmanın tetiğini çeker. Araştırmalar, yaprak yüzeyi faydalı bakterilerle dolu olduğunda bu bakterilere daha az alan kaldığını gösteriyor (Lindow, 1983).

Meyve ağaçlarında gözler uyandıkça soğuğa dayanıklılık hızla düşer. Kayısı, kiraz, şeftali ve elmada pembe/beyaz tomurcuk evresinde %10 zarar eşiği yaklaşık −2,5 °C iken, tam çiçeklenme ve küçük meyve evresinde sıcaklığın −1,1 ile −2,2 °C arasında 30 dakika kalması bile ürünün büyük kısmına zarar verebilir.

Toprak sıcaklığı +10 °C'nin altına düştüğünde suyun akışkanlığı azalır (0 °C'de su %79 daha ağdalıdır) ve kök hücrelerindeki su kapıları (akuaporinler) kapanır. Toprak çamur gibi ıslak olsa bile kök suyu içeri alamaz ve yapraklara gönderemez; bitki fizyolojik kuraklık yaşar.

Don beklenen geceden önceki gün (saat 17:00'den önce) toprak nemlendirilmeli, sıra üzeri ve sıra arası yabancı otlar kısa biçilmeli ve toprak kesinlikle sürülüp kabartılmamalıdır. Uzun otlar ve yeni sürülmüş gevşek toprak, toprağın içindeki ısının yüzeye çıkmasını engelleyen bir yalıtkan gibi davranarak çiçek hizasını 1–2 °C daha soğuk yapar.

Nemli toprak gündüz güneşten kuru toprağa göre çok daha fazla ısı depolar ve gece boyunca bu ısıyı ağaç taçlarına doğru geri yayar. Üstten yağmurlama sisteminde ise su donarken ortama donma gizli ısısı verir ve bitki dokusunu 0 °C civarında tutar; ancak yağmurlama bir kez başlatıldıysa sabah güneş çıkıp buzlar tamamen eriyene kadar kesinlikle kapatılmamalıdır, erken kapatılırsa buharlaşma nedeniyle tüm bahçe donar.

Don sabahı kesinlikle aceleyle budama yapılmamalı ve ağır azotlu gübre verilmemelidir. Don zararının gerçek sınırı ve hangi sürgünlerin yeniden uyanacağı 2–3 gün (gövde zararlarında birkaç hafta) sonra netleşir. İlk yapılması gereken, soğuktan yavaşlayan kök sisteminin yeniden çalışmasına yardımcı olacak biyolojik ve besin desteğini sağlamaktır.

Bahçede saman veya atık yakarak yoğun duman çıkarmak sanılanın aksine yerden yükselen kızılötesi ısı ışınlarını tutmaz; üstelik sabah güneş doğduğunda güneş ışınlarının bahçeye girmesini geciktirerek don süresini uzatabilir. Isı elde etmek için duman değil, sıra aralarında küçük ve çok sayıda temiz ısıtıcı/ateş noktası oluşturmak gerekir.

Hiçbir gübre veya preparat doğa olayını ve donu tek başına durduramaz; Proverim don gecesi yapılan fiziksel önlemlerin (sulama, pervane, ısıtıcı) yerine geçmez. Proverim, içindeki 5 farklı Bacillus türüyle bitkiyi haftalar öncesinden kökten ve yapraktan hazırlar; kök gelişimini ve besin alımını destekleyerek bitkinin soğuk dönemlere daha güçlü girmesine yardımcı olur.

Bacillus subtilis: Kök ve yaprak yüzeyinde biyofilm kurar; kök bölgesini canlı tutar, kök gelişimini destekler.
Bacillus megaterium: Kilitlenen fosforun alımını destekler; araştırmalarda kökteki su kanallarının (akuaporin) çalışmasını desteklediği bildirilmiştir.
Bacillus amyloliquefaciens: Kök gelişimini destekler; araştırmalarda hücre suyunu koyulaştıran prolin birikiminin arttığı, zar hasarının (MDA) azaldığı bildirilmiştir.
Bacillus licheniformis: Kök çevresinde su tutan biyofilm örer; su ve besinin köke ulaşmasına katkı sağlar.
Bacillus pumilus: Doğal giberellin ürettiği bildirilmiştir; bu hormon soğuk stresi sonrasında sürgün ve çiçek gelişiminde rol oynar.

Prolin, bitkinin soğuk stresine girdiğinde hücre içinde ürettiği doğal bir amino asittir; hücre özsuyunu koyulaştırarak suyun donma noktasını düşürür ve hücre zarını buz kristallerinin çekim gücüne karşı korur. Bilimsel araştırmalarda soğuğa dayanıklı Bacillus uygulanan bitkilerde prolin miktarının 4 katına çıktığı ve hücre zarı hasarının %49 azaldığı gösterilmiştir (Zubair ve ark., 2019).

Bakterilerin köke yerleşip koloni kurması ve bitkiyi hazırlaması zaman alır; bu nedenle don gecesi yapılan uygulama geç kalmış uygulamadır. Meyve ağaçlarında ilk uygulama kış sonunda, gözler uyanmadan önce topraktan yapılmalı; ikinci uygulama çiçeklenme sonrası yapraklar oluştuğunda yapraktan, üçüncü uygulama ise meyve tutumu döneminde topraktan uygulanmalıdır.

Tamamen donup kararmış bir çiçeği hiçbir ürün geri döndüremez. Ancak dondan yarı hasarlı çıkan gözlerin, yaprakların ve duraksayan ağacın yeniden uyanması kökün tekrar su ve besin pompalamasıyla başlar. Don sonrasında yapılan Proverim uygulaması, kök gelişimini ve besin alımını destekleyerek bitkinin toparlanmasına yardımcı olur.

Topraktan (Damlama, Can Suyu, Pülverizatör): 1 litre Proverim / 200 litre su ile 2 dekara uygulanır.
Yapraktan: 1 litre Proverim / 300 litre su ile 3 dekara sabah erken veya akşamüstü saatlerinde uygulanır.
Hazırlanışı: Uygulamadan önce 1 litre Proverim, ürünle birlikte gelen 0,5 litre şilempe (özel besiyeri) ile temiz bir kapta karıştırılarak bakteriler uyandırılır ve ardından su tankına eklenir.

Evet. Proverim içeriğindeki 5 Bacillus türü, dayanıklı endospor formundadır. Ambalaj içinde −5 °C ile +60 °C arasında canlılığını korur; toprağa uygulandığında uygun nem ve sıcaklıkta kök salgılarıyla buluşarak canlanır ve kök yüzeyine yerleşir.

Hayır. Canlı Bacillus bakterilerinin zarar görmemesi için Proverim; bakır (bordo bulamacı dahil), kaptan, mankozeb, tiram ve azol grubu fungisitlerle veya bakterisitlerle aynı tankta kesinlikle karıştırılmamalıdır. Bu tür ilaçlamalarla Proverim uygulaması arasında en az 7–10 gün boşluk bırakılmalıdır.